نگاهی به وضعیت جغرافیایی شهرستان ملکان در وبلاگ دکتر بشیر بیک بابایی

 

 

 

 

 

 

 

بخش اول: خصوصیات جغرافیای و تقسیمات کشوری

 

موقعیت و وسعت و قلمرو شهرستان ، طول و عرض جغرافیایی، شهرستانها و استانهای همجوار

موقع جغرافیایی: شهرستان ملکان بر اساس نقشه توپوگرافی به مقیاس 1 بر 50000 در محدوده شمال غربی کشور بی مختصات 45 درجه و 55 دقیقه تا 46 ردجه و 26 دقیقه طول شرقی نسبتب به نصف النهار مبداء و بین 36 درجه و 53 دقیقه الی 37 درجه و 17 دقیقه عرض شمالی نسبت به خط استوا واقع شده است.

 

موقعیت نسبی: شهرستا ملکان محل اتصال سه استان آذربایجان شرقی و غربی و کردستان می باشد در جانب شرقی دریاچه ارومیه و در 150 کیلومتری جنوب شهرستن تبریز در مسیر جاده ترانزیتی تبریز ـ میاندوآب واقع شده است که از شمال و شمال شرقی به شهرستان مراغه و از سمت شمال به شهرستان بناب و از قسمت جنوب و جنوب غربی به شهرستان میاندوآب از استان آذربایجان غربی و از سمت غرب و شمال غربی به دریاچه ارومیه و سرزمینهای غربی به دریاچه ارومیه و سرزمینهای شوره زار اطراف دریاچه محدود می شود و فاصله آن تا شهرستان مراغه 32 کیلومتر، بنا ب22 کیلومتر و میاندوآب 22 کیلومتر با وسعتی حدود 840 کیلومتر با وسعتی حدود 840 کیلومتر مربع 2/3% مساحت کل استان را به خود اختصاص داده است.

 

چگونگی پستی و بلندی و کوهها و ارتفاعات مهم و ...:

            مطالعات پیدایش و تحول شکل ناهمواریهایت زمین یکی از مهم ترین بخشهای جغرافیایی طبیعی به شمار می آید، این قسمت از جغرافیای طبیعی را می توان به عنوان یکی از پایه های اساسی کلیه مسائل مربوط به جغرافیا تلقی کرد زیرا ناهمواریهای سطح زمین عامل بسیار مهمی در سایر پدیده های جغرافیایی از قبیل آب و هوا، پوشش گیاهی، ساختمان خاک، زندگی جانوری، هیدورلوژی و یغره است و نیز در اکثر فعالیت های انسانی از قبیل چگونگی توزیع جمعیت در نواحی مختلف و فعالیتهای کشاورزی و صنعتی و خدماتی و ارتباطات و در بسیاری از فعالیتهای دیگر انسانی است.

کل سرزمینهای موجود در محدوده این شهرستان را از نظر توپوگرافی می توان به دو واحد کوهستانی یا ناهموار و واحد هموار جلگه ای تقسیم کرد. زا طرفی دیگر خود واحد کوهستانی یا ناهموار نیز از نظر ارتفاع به واحدهای زیر تقسیم می شوند:

الف: واحدهای کوهستانی کم ارتفاع (1800- 1500 متر ارتفاع )

ب: واحدهای کوهستانی مرتفع (220-1800 متر ارتفاع )

در ادامه به بررسی هر کدام از نواحی فوق می پردازیم.

 

واحدهای کوهستانی ناهموار:

            حدود 35% از مساحت شهرستان ملکان را اراضی مرتفع با بیش از 150 متر ارتفاع فرا گرفته است که این واحدهای کوهستانی نواحی شمالی و شمال شرقی و شرق این شهرستان را اشغال کرده اند. واحدهای کوهستانی موجود در محدوده این شهرستان را می توان از لحاظ موقعیت جغرافیایی به دو دسته تقسیم کرد:

کوههای شمالی ـ کوههای شکال شرقی و شرقی

 

کوههای شرقی: ای کوهها از مشرق روستای علی آباد (گوران قشلاق) شروع شده و با جهت غربی و شرقی تا رودخانه مردق چای یا مردی چای به طول 11 کیلومتر ادامه می یابد. این کوهها در زبان محلی قره قشون نامیده می شوند. مرتفع ترین نقطه این واحد گوداغ با ارتفاع 1584 مرت است. شیب عمومی این منطقه بین 10 تا 30% است که به طرف جنوب غربی و جنوب از میزان آن کاسته می شود این واحد کوهستانی جزء سازنده تیز کوهه به شمار می آید. از نظر سنگ شناشی جنس تشکیل دهنده این واحد کوهستانی از انواع شیل ماسه و سنگ کوارتزیتی و سنگ دوره کرتاسیه می باشد.

 

کوههای شمال شرقی و شرقی: این کوهها از محدوده شمال شرقی این شهرستان شروع و با جهت شمالی ـ جنوبی تا تپه (اله قلی) در شمال روستای حسن آباد لیلان در جنوب شرقی این شهرستان گسترده شده اند طول این واحد کوهستانی حدود 29 کیلومتر بوده و شامل کوههای لیلی داغی (2000) کوه گاومیشی (1953) اکی داغی، آغ داغ (1800)، کوه دیزج، کوه جانباز، کوه قطور بویوک، کوه قطور اجاق، قطور یاستی، محمود داغی ، بوداخان داغی، اوش باز و قراول داغی است. مرتفع ترین کوه این شهرستان در منتهی الیه شمال شرقی این شهرستان با ارتفاع 2153 متر در این واحد کوهستای بوده و جزء کوههای شمال شرقی این شهرستان است شیب عمومی این واحد کوهستانی بین 5 تا 50% متغیر است که مقدار آن از شمال شرقی به جنوب غربی و از مشرق به غرب کاهش می یابد.

در واحد کوهستانی شمال شرق و شرقی این شهرستان از نظر سنگ شناسی رسوبات بسیار متنوعی به قرار زیر ملاحظه می گردد.

ـ سنگ آهک اوربیتولین دار به رنگ خاکستری تیره ـ دوره کرتاسه

ـ شیل، ماسه سن، عدسی های زغال سنگ ، دوره ژوراسیک

ـ سنگ آهک ، آهک دولومیتی چرت دار و تودهی ـ دوره ژوراسیک

ـ شیل ماسه سنگ کوارتزیتی، سنگ آهک ـ دوره کرتاسه

ـ پادگانه های آبرفتی قدیمی و مخروط افکنه های بادبزنی شکل ـ دوره کوارتزی

ـ سنگ آهک ، آهک دولومیتی و کی دولومیت ـ دوره پرمین

ـ توف ، ماسه سنگ، سیلتون و گنگومورا ـ دوره میوسن

ـ سنگهای آذرین و بطور کلی لاتریک ـ دوره ژوراسیک

 

واحدهای کوهستانی کم ارتفاع (1800-1500:(

            بخشی از کوههای شمالی (قره قشون) که قسمتی از آنها در محدوده سیاسی این شهرستان قرار دارند جزء واحدهای کوهستانی کم ارتفاع محسوب می شوند چار که دامنه تغییرات ارتفاعی این مجموعه کوهستانی از 1400 تا 1584 متر در کوه (گوداغ) در کوهستان قره قشون می باشد.

قسمت اعظمی از کوههای شمال شرقی و شرقی این شهرستان را کوههای کم ارتفاع یا با ارتفاع کمتر از 1800 متر تشکیل می دهند این کوههای کم ارتفاع بیشتر از 97% مساحت کل ناهمواریهای این شهرستان را شامل می شوند مهمترینهخ کوههایی که در این گروه قرار گرفتهاند عبارتنداز اکی داغ (1680)، کوه دیزج (1720)، جانباز داغ (1510)، کوه قطور بیوک (1620)، کوه قطر اجاق  (1504)، کوه قطور یاستی (1523)، محمود داغی (1585)

 

واحدهای کوهستانی مرتفع (2200 ـ 1800:(

            کوههای مرتفعی که ارتفاع آنها بین 1800 تا 2200 متر می باشند تنها در قسمت شامل شرقی این شهرستان قرار گرفته اند. وسعت آنها نسبت به کل ناهمواریهای موجود این شهرستان به کمتر از 3% می رسد و مهمترین کوههایی که در این مجموعه قرار می گیرند عبارتند از لیلی داغی با ارتفاع بین 2000 تا 2153 متر کوه گاومیش (1953) و آغ داغ (1860) متر که همگی در قسمت شمال شرقی این شهرستان قرار دارند که مرتفع ترین نقطه این شهرستان در منتهی الیه شمال شرقی این شهرستان با ارتفاعخ 2153 متر در این بخش واقع شده است.

 

واحدهای هموار:

            حدود 65% از مساحت شهرستان ملکان را واحدهای هموار باارتفاع کمتر از 1500 تشکیل می دهند که شامل نواحی غربی ، مرکزی و جنوبی این شهرستان می شود. ارتفاع واحدهای هموار بین 1284 متر که پست ترین نقطه این شهرستان نیز در منتهی الیه غربی آن محسوب می شود و تا ارتفاع  1500 متر می باشد شیب ارضی هموار در نواحی مرکزی این شهرستان بین 5 تا 15% و در نواحی غربی بین 3 تا کمتر از 1% کاهش می یابد. لذا می توان اذعان نمود که شیب عمومی این شهرستان از شمال به جنوب و از شرق به غرب کاهش می یابد به طوری که در نواحی غربی از جمله آروق، ملکان، سرمه لو، لکلر و تپه اسماعیل آباد به کمتر از 1% تقلیل می یابد.

از نظر زمین شناسی بخش وسیعی از اراضی هموار غربی و جنوبی بوسیله رسوبات پادگانه ای آبرفتی جوان و مخروط افکنه ای آبرفتی دوره کوارتزی پوشانده شده اند. از نظر رفولوژی اراضی هموار این شهرستان بخشی از جلگه میاندوآب به شمار می آید که در قسمت سفلای مردی چای لیلان و قوری چای تشکیل یافته اند که در مقیاس کوچک می توان اراضی هموار این شهرستان را تحت عنوان جلگه ملکان نامید.

 

وضعیت آب و هوایی و میزان بارندگی در شهرستان:

            تاثیر شرایط اقلیمی در مقیاس جهانی: به طور عمده آب و هوای شمال غرب کشور که شهرستان ملکان نیز قسمتی از آنرا شامل می شود تحت تاثیر بادهای آسیای مرکزی (سیبری)، اقیانوس اطلس، دریای سیاه ، دریای مدیترانه ای و دریای مازندران قرار می گیرد که به طور خلاصه می توان رژیم بارندگی های آنها را به شرح ذیل توضیح داد: جرایان سیبری و آسیای مرکزی پس از رسیدن به دریای خزر به شعباتی تقسیم و کم اهمیت ترین شعبه آن از جهت شرقی و شمال شرقی آذربایجان شرقی را تحت تاثیر قرار می دهد. این جریانات در پائیز، بهار و زمستان ریزش بارانهای منطقه را موجب می گردند که مقداری از نزولات زمستانی آن به صورت برف می باشد. کلیه جریانات شرقی و شمال شرقی در سطح استان به نام "بادمه" یا باد خزری معروفیت دارد از این رو جریانات منطقه ارسباران حداکثر بهره را برده و به طرف پایین تر از تاثیرات آن کاسته می شود. جریانات مدیترانه و دریای سیاه جهت غربی داشته و در بسیاری از نقاط استان به نام گرمیچ، گرمیش ، آغ یل و یا باد سفید نامیده می شود این جریان در فصول سرد و اوایل بهار نزولاتی را موجب

1- یکی از بادهای محلی نام (دریا یلی) یا باد دریا خوانده می شود که بصورت نسیم دریا به خشکی از سمت غرب یعنی از دریاچه ارومیه به این منطقه وارد می گردد. این باد درفصل تابستان از ساعت 10 صبح تا 3 بعدازظهر بصورت نسیم دریا به خشکی و در بعد از ظهرها بصورت نسیم خشکی به دریا حرکت می نماید.

2- باد کنجی قیران یا باد بزکش یکی دیگر از بادهای محلی این شهرستان است که در برخی از اوقات سال به ویژه در فصل تابستان از جنوب و جنوب شرقی می وزد و در این ایام بادی سرد و خشک است. بدلیل اینکه این باد سرد باعث از بین بردن حیوانات اهلی شده به این نام خوانده می شود.

3- باد 10 روزه ملکان بعنوان سومین باد محلی این شهرستان بوده و بنام خود شهرستان نیز نامگذاری شده است جهت وزش این باد از جنوب شرقی به شمال غربی بوده و بادی است سرد و خشک که از اوایل فروردین ماه شروع شده و در حدود 10 روز ادامه می یابد. بنابراین در بررسی بادهای منطقه ای میتوان نتیجه گرفت که بادهای با جهت شرقی و جنوب شرقی در طول سال غلبه بیشتری دارند.

 

وضعیت پوشش گیاهی جنگل و مرتع

            مراتع حوزه استحفاظی ملکان مجموعاً میان بند و قشلاقی بوده و از نظر وضعیت توپوگرافی و آب و هوایی با نوع پوشش گیاهی شامل دوقسمت عمده می باشد

1- قسمت اول در بخش شمال شرقی و جنوب شرقی ملکان واقع شده است و عمدتاً بصورت کوهستانی می باشد از نظر بافت خاک از پایداری خوبی برخوردار هستند و دارای آب و هوای تقریباً نیمه ییلاقی می باشد و میزان بارندگی بطور متوسط 250 الی 361 میلیمتر با توجه به آمار ده ساله سینوپتیک مراغه متغیر است و از نظر علوفه تولیدی و سایر محاسبات و بررسیهای دقیق امکان پذیر نبوده است و ترکیب پوشش گیاهی در مناطق کوهستانی بشرح ذیل می باشد.   

1- گون                  2- شیر گرگ-شیر سگ                            3-جکن        4- علف پشمکی یا گندمی             5-ارمنه –یوشان                6-یولاف      7- علف جارویی                8-نوعی گنگل                         9-چید – مرزی       10- علف گندمی چمنی               11-   شبدر                   12-آویشن             13-کلاه میر حسن                   

قسمت دوم مراتع در بخش غربی شهرستان واقع شده است و عمدتاً نواحی جلگه ای و مسطح بوده است و تا سواحل دریاچه ارومیه گسترش دارد و از جمله روستاهای مجیدآباد و احمدآباد و خاکهای این منطقه در حالت کلی بغیر از بعضی قسمتهای محدود شور و قلیایی است و از نظر پوشش گیاهی نیز تا حدودی فقیر می باشد و گونه های خوش خوراک و مرغوب در این قسمت کمتر می باشد و با توجه به بالابودن سطح آب زیرزمینی و رطوبت دائمی خاک در عمقهای کمتر و بارندگی تاثیر چندانی در افزایش پوشش گیاهی و اکثراً گیاهان شورپسند می باشد و پوشش گیاهی منطقه فوق بشرح ذیل است:

1-لور، علف شور، شوران، غره         1-قیاق

2-خار شتر                        3- سرمه صحرائی از خانواده اسفنجیان

4-چچم چمنی                             5-نوعی مرغ خرمن

6- قندرقا – سازو                         7-  نی – قمیش             8- گز

 

                                        منابع آبی شهرستان

آبهای سطح الارضی

رودها: این شهرستان دارای دو رودخانه فصلی بنامهای   1- رودخانه مردق (مردق چای)

2-رودخانه لیلان چایی

که خصوصیات هریک از رودخانه ها بشرح زیر می باشد.

1-رودخانه مردق : رودخانه مردق چای که در منطقه به مردی معروف است با آبدهی متوسط 132میلیون متر مکعب در سال از دامنه جنوبی کوه سهند سرچشمه گرفته و در جهت جنوب جریان یافته و با اتصال شاخه های فرعی نظیر مغانجیق چای مسیر خودرا به شهر مراغه ادامه داده و از داخل شهر ملکان گذشته و وارد دریاچه ارومیه می شود مساحت حوضه آبریز رودخانه در ایستگاه ئیدرومتری قشلاق امیر آباد  معادل 8/376 و در ایستگاه شیخ بابا 470 کیلومتر مربع از نظر میزان دبی طغیانی رودخانه مردق چای جدول زیر دبی های حداکثر

لحظهای با دور برگشتهای مختلف را نشان می دهد.

 

دوره های برگشت (سال)

2  

10  

20

25

50

100

200

دبی حداکثر لحظه ای مترمکعب در ثانیه:

63  

107

136 

177

189 

240

290

347

 

                                                        

                                                     

2-رودخانه لیلان چای: یکی دیگر از رودخانه های ملکان لیلان چایی است که از کوه سهند جنوبی سرچشمه میگیرد و این رودخانه از دو شاخه اصلی تشکیل شده یکی بنام بلوک آباد و دیگری بنام سراجو چای که در محلی بنام روستای کوسه صفر به هم می رسند و تشکیل لیلان چای را می دهند و سپس این رودخانه بمست جنوب غربی حرکت کرده و در روستای اغچه دیزج شاخه های کوچکی هم که از روستاهای گل تپه آغبلاغ را دریافت کرده و پس از عبور از روستای قوشقیه، جیغالو و شیرین کند در داخل شهر میاندواب وارد زرینه رود می شود.

مساحت این رودخانه در ایستگاه لیلان چای 692 کیلومترمربع و ارتفاع متوسط آن 1771 متر و شیب متوسط آن 5/9%  و طول رودخانه 6/89 کیلومتر و محیط این رودخانه 5/197 کیلومتر می باشد.

چشمهها و قنوات : تعداد چشمه ها و قنوات موجود در این شهرستان بشرح جدول صفحه بعد می باشد:

از غلات و درختان را دارد و با توجه به منابع آبی فراوان بخصوص کانالهای آبرسانی که آب آن از سد نوروزلوی میاندوآب تامین می شود و همچنین رودخانه ها و چشمه ها و قنوات و چاههای آب عمیق و نیمه عمیق اهمیت منطقه همواره در طول تاریخ  مدنظر بوده و این مهم برحساسیت منطقه افزوده است.

 

تعداد بخشها، شهرها، دهستانها و نقاط روستایی در سطح شهرستان:

            شهرستان ملکان دارای دو بخش مرکزی و لیلان و سه شهر (ملکان و لیلان و مبارک شهر) و پنج دهستان و 84 روستا می باشد.

 

بررسی وضعیت تقسیمات کشوری و سوابق آن

            شهرستان ملکان در گذشته بنام ملک کندی روستای کوچکی از توابع شهرستان مراغه بوده است که در سال 1312 از طرف دولت برای کلیه دهات و بلوکها سنگ چینی شد یعنی شماره گذاری گردید و ملک کندی کندی بنام مرکز دهستان گاودول از توابع شهرستان مراغه ارتقاء یافت و در سال 1332 دهستان گاودول به چهار دهستان مفروض گردید و و در سال 1336 ملک کندی بخش گردید و همزمان با تاسیس بخشداری، شهرداری نیز در ملکان شروع به کار نموده و این بخش با چهار دهستان تا قبل از ارتقاء بخش بناب به شهرستان از توابع شهرستان مراغه بود که پس از ارتقاء بناب از مراغه انتزاع و به بناب الحاق گردید و سرانجام در سال 1374 بخش ملکان به شهرستان ارتقاء یافت.

خصوصیات انسانی و جمعیتی

جمعیت شهرستان و تحولات آن از سال 1335 الی 1375

جمعیت شهری ملکان در سال 1335 - 6329 نفر بوده است

جمعیت شهری ملکان در سال 1345 - 8760 نفر بوده است

جمعیت شهرستان ملکان در سال 1355 - 58042 نفر بوده است

جمعیت شهرستان ملکان در سال 1365 - 80873 نفر بوده است

جمعیت شهرستان ملکان در سال 1375 - 94567 نفر بوده است

توضیح اینکه جمعیت کل شهرستان در سالهای 35 و 45 معلوم نبوده و فقط جمعیت شهری درج گردیده است.

ترکیب سنی و جنسی شهرستان به تفکیک مناطق شهری و روستایی به تفکیک گروههای بزرگ جمعیتی - خردسال - میان سال - سالخورده

کل جمعیت شهرستان براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1375 - 94567 نفر بوده که تعداد 5594 نفر در نقاط شهری ملکان و لیلان و تعداد 68973 نفر در نقاط روستایی می باشد از تعداد کل جمعیت شهرستان 47706 نفر مرد و 46856 نفر زن می باشد.

لازم به ذکر است آمار و ارقام مربوط به ترکیب سنی جمعیت در دست نمی باشد.

 

بررسی وضعیت توزیع جمعیت شهرستان به تفکیک جمعیت شهری و روستایی و عشایری

            از کل جمعیت شهرستان 96567 نفر و تعداد 25594 نفر در نقاط شهری و تعداد 68973 نفر در نقاط روستایی می باشند و لازم به ذکر است این شهرستان فاقد جمعیت عشایری می باشد.

 

            در نگاهی به آمار فوق می توان گفت 06/27% جمعیت کل شهرستان ساکن در نقاط شهری و 9/72% ساکن نقاط روستایی می باشند.

 

بررسی وضعیت اشتغال جوانان در سطح شهرستان به تفکیک شهرها و روستاها

            از کل جمعیت شاغل شهرستان 26807 نفر تعداد 1131 نفر در گروه سنی 14-10 تعداد 3258 نفر در گروه سنی 19-15 و تعداد 8311 نفر در گروه سنی 29-20 ساله قرار دارند و قابل ذکر است آمار دقیق شاغلان جوان به تفکیک نقاط شهری و روستایی وجود ندارد.

 

میزان جوانان شاغل و بیکار شهرستان به تفکیک شهرها و روستاها و علل آن

            میزان اشتغال جوانان در گروه سنی 29-10 ساله در پاسخ سوال قبلی ذکر گردیده است ولی از جهت بیکاری جوانان شهرستان اطلاع دقیقی در دست نمی باشد ولی به سراحت می توان ازعان داشت که از کل جمعیت بیکار شهرستان که 1325 نفر میباشند عمدتاً جوانان تشکیل میدهند که اکثراً دارای تحصیلات دیپلم و بالاتر می باشند و برای انتخاب شغل در فکر استخدام در مراکز دولتی می باشند پیشنهاد می گردد جهت رفع مشکل بیکاری جوانان که همواره بر تعداد آنان افزوده می شود با ایجاد مراکز آموزش خود اشتغالی و تعاونی های کشاورزی و دامپروری و فراهم نمودن تسهیلات لازم برای جوانان با توجه به پتانسیلهای بالقوه شهرستان اقدام نمود.

 

بررسی وضعیت اوقات فراغت جوانان

بررسی وضعیت امکانات و پتانسیلهای موجود در سطح شهرستان برای گذراندن اوقات فراغت جوانان و نوجوانان:

            کشوری که بیش از 50% جمعیت آن را جوانان تشکیل می دهند طبعاً توجه به مسایل آنان از هر نظری حیاتی و از جمله مسایل مهم ملی می باشد جوانان نیروی محرکه. سازنده. مدیران و سیاستگزاران امروز و فردا هستند مدارس و دانشگاهها. مراکز اشتغال. آموزش و شکل دهی نسل جوان و در واقع تعیین کننده وضعیت حال و آینده و از حساسترین بخش های نظام می باشند. برنامه ریزی برای تمامی دوران و ساعات جوانان و بهره گیری مناسب از نیروی آنان مهمترین موضوعی است که ذهن مسئولان هر کشور را به خود مشغول می کند علیرغم این واقعیت متأسفانه سازمانی که به تمامی مسئله واقف باشد وجود ندارد.

                                

 

 

 

 

 

 

                             

 

 

 

                               بررسی وضعیت تاریخی شهرستان

قدمت و سابقه تاریخی و تمدن شهرستان

            ملکان "ملک کندی": ملک کندی حدود 200 سال پیش به عنوان روستای کوچکی واقع در محدوده باغ اربابی و مسجد صحرا و حدود شرقی آن حمام قدیمی و تپه ای به نام (تچان تپه) و جنوباً اراضی بایر و محدود بود به قسمتی از باغات چم چمال به مالکیت نصرت سلطنه و مالک آن آقایان ستار سلطان و صمدخان بود.

            و با توجه به حاصلخیزی اراضی منطقه و منابع آبی فراوان از شهرستانهای اطراف و روستاهای حاشیه تبریز به این مکان مهاجرت نموده و در این منطقه اسکان یافته اند. ملک کندی کلاً متعلق به سلطنت قاجار بوده و مالک آن نصرت سلطنه و محمدعلی شاه قاجار بود و نصرت سلطنه در سال 1320 ملک کندی را به آقای محسنی مشهور به عسگر بقال انتقال داد و در سال 1324 آقای محسنی ملک کندی را به آقایان حاج نجف مددیان و مظفرخان صدلتی انتقال داده است و آنان نیز ملک کندی را در سال 1329 به آقای جمشید اسفندیاری انتقال دادند و این اراضی تا پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی بدست ایشان اداره می شده است.

            ملکان اولیه داخل قلعه ای واقع شده بود و به هنگام بروز خطر و حمله اکراد اهالی در آن پناه می گرفته اند و یا به قلعه مراغه میرفته اند بطوری که در سال 1286 و 1285 براثر هجوم اکراد یاقی که بر علیه آقای شجاعالدوله والی مراغه قیام کرده بودند به ملک کندی وارد شده و کلیه اموال و اثاثیه مردم را به غارت برده اند و مردم از خوف آنان به قلعه مراغه پناه برده بودند.

سیمای قدیمی ملکان "ملک کندی":

            ملک کندی ابتدا به صورت ده کوچکی که از چند خانوار در محله جبیرند و قازانلو ساکن بودند تشکیل یافته بود و سپس در اطراف حمام قدیم که فعلاً تخریب و به بازار تبدیل شده است محله آببره تشکیل گردیده و به تدریج دو محله گلجه و دیزج براثر مهاجرت سایر شهرستانها به منطقه ایجاد گردید.

            ابتدا در شهر ملک کندی خیابانی وجود نداشت و مردم برای مسافرت به جاده شوسه ای در مجاورت روستای آروق می رفتند و به ماشین سوار می شدند و بعد از گذشت چند سال (در سال 1318 خیابانی به نام خیابان شمیز به سرپرستی آقای شمیز رییس فرهنگ و دهدار منطقه ایجاد گردید و در سال 1341همان خیابان شمیز به خیابان ششم بهمن تغییر نام داد و پس از انقلاب اسلامی به نام کنونی یعنی هفده شهریور نامگذاری شد و در امتداد خیابان هفده شهریور وسیله های نقلیه بناب و مراغه و میاندوآب از این خیابان عبور کرده و مسافران بین شهری را منتقل می نموده اند.

            اداره بلدیه در سمت چپ خیابان هفده شهریور کنونی بود و چون در داخل حیاط آن گلهای زیادی کاشته بودند و در آن زمان نسبتاً جالب توجه بوده آنجا را به نام باغ گلستان مینامیدند مسیر رودخانه مردق چای در قدیم به شکل کنونی نبوده بلکه رودخانه مردق چای در مقابل قبرستان فعلی به دو شاخه که یکی از مقابل بانک ملی فعلی مستقیماً تا پاساژ حاج شمس اله عباسی و از آنجا به طرف باغات محله گلجه و دیگری از مقابل بانک ملی به طرف محله آببره و سپس باغات محله آببره جاری میشد و این رودخانه زیبایی خاصی به ملک کندی داده بود و چون در اثر بروز سیل خسارات قابل توجهی به ساکنان ملک کندی وارد شد شهرداری وقت اقدام به تغییر مسیر رودخانه را نموده و در حال حاضر رودخانه مردق در همان مسیر جاری است.

            و از نظر مدرسه در منزل مسکونی شخصی به نام حاج ابراهیم اعتمادی تا کلاس چهارم ابتدایی دایر بود و هرکس کلاس چهارم را به اتمام می رساند به شغل معلمی می رسید و بعد از گذشت چند سال تا کلاس ششم ابتدایی در ملک کندی  دایر گردید و اولین مدرسه دولتی ملک کندی دبستان ملاباقری (هدایت سابق) و مدرسه 22 بهمن بودند.

            از مساجد قدیمی ملک کندی مسجد صحرا (مسجد جامع فعلی) و مسجد قازانلو میباشد و مسجد جامع در سال 1342 و سال 1377 تجدید بنا شده است و آثاری از قدمت آن باقی نمانده است.

            اداره فرهنگ ملک کندی در جوار مدرسه ملاباقری (هدایت سابق) بود و شامل دو اطاق و یک راهرو بوده یک اطاق به عنوان اداره و اطاق دیگر به عنوان تربیت بدنی که چند وسیله ورزشی در آن موجود بود تشکیل یافته بود.

            از آنچه ذکر شد استنباطی می شود که ملک کندی دارای سابقه کهنی نمی باشد بطوری که روستاهای اطراف نظیر تازه قلعه، آغجه دیزج، قلعه جوق، و لیلان نسبت به روستای ملککندی از اهمیت و مرکزیت بیشتری برخوردار بوده اند و بخصوص لیلان که دارای سابقه تاریخی بسیار کهن می باشد که در ذیل به اجمال در باره آن تحریری خواهد شدو لذا تاریخ شهرستان های همجوار را می توان به این منطقه انطباق داد زیرا در گذشته دور ملک کندی یا روستاهای اطراف از اقمار شهرهای بزرگی همچون مراغه به شمار می رفته است.

لیلان:  لیلان یکی از بخش های این شهرستان می باشد که با دو دهستان و 35 روستا در قسمت جنوب شرقی ملکان واقع شده است از آثار مهم آن می توان مسجد جامع، قلعه بختک پل آجری لیلان چای را نام برد.

مسجد جامع لیلان:

            هیئت باستان شناسان آلمانی که در مورخه 12 مه سال 1971 میلادی از لیلان دیداری به عمل آورده اند در کتاب (باستان شناسی در ایران) ترجمه مهندس سروش حبیبی می نویسد که لیلان دهی است واقع در شمال شرقی میاندوآب و (جنوب شرقی ملکان) که سه مسجد نوساز دارد در یکی از آنها که در سال 1343 هـ . ق بنا شده است دو پایه ستون سنگی در زیر شمعهای چوبی نگهدارنده سقف پنهان شده است ولی با این همه می توان تشخیص داد که اینها پایه ستون های قدیمی بودند که در اینجا دوباره بکار رفته اند و لازم به ذکر است این مسجد از آن زمان تاکنون بیش از سه بار تجدید بنا گردیده است و آثاری از قدمت آن در حال حاضر وجود ندارد.

قلعه بختک و قدمت تاریخی آن:

            قلعه بختاک منطقه ای است در قسمت غربی شهر لیلان امروزی که در مبداء ورودی لیلان از سمت غرب واقع شده است که تلی از خاک های جمع شده توسط زلزلههایی که در زمان های بسیار قدیم در آنجا اتفاق افتاده است می باشد قلعه فوق محلی است به شکل تقریباً بیضی که مساحتی در حدود 100 هکتار دارد که به علت عدم وجود شواهد زنده و یا نوشتههای صریح و روشن بدرستی نمی توان قدمت تاریخی قلعه و حتی لیلان را تعیین نمود ولی براساس قیلی که از جاده ابریشم تهیه شده بود و همینطور براساس داستان ها و خرابه های کاروانسرا می توان گفت که جاده ابریشم از لیلان می گذشته و دلیل اینکه امروزه ما لیلان را کوچک میبینیم اتفاق افتادن زلزله های متعدد و همچنین در بنبست قرار گرفتن لیلان و عدم وجود امکانات رفاهی و... می باشدگویا لیلان قبلاً در درون قلعه ای محصور بوده که هم اکنون از دیوارهای آن قلعه تپه نماهایی بیش مشاهده نمی شود که براثر زلزله دستکاریهای بیشتر به وسیله مردم لیلان بدین شکل افتاد است.

            شهر شیز شهری است که در منابع و مآخذ رومی "تبار مانیس" خوانده شده است که مورخین اسلامی مقر حکومت آذربایجان را شیز می دانند که در این آتشکده آذرگشب قرار داشت و این آتشکده نزد سلاطین سامانی بسیار مقدس بود.

 

            از آنچه گفته شد مشخص می شود که قلعه بختاک در ویرانه های لیلان می باشد و اکنون اداره میراث فرهنگی آن منطقه را قرق نموده و کسی حق تغییر و تحول و یا ساخت و ساز در آن منطقه را ندارد البته قبل از قرق غرق نمودن منطقه توسط میراث فرهنگی افراد سودجوئی اقدام به حفاری در محل نموده و بعضی از اهالی نیز به هنگام خاکبرداری اشیای ارزشمندی از محل پیدا نموده اند که اطلاع دقیقی از چگونگی امر در دست نمی باشد.

 

            در اطراف قلعه بختاک لیلان تپه های باستانی زیادی وجود دارد که کارشناسان میراث فرهنگی تعداد آنها را نزدیک به 30 تپه در اطراف قلعه می دانند که از نظر باستان شناسی از اهمیت فوق العاده ای برخوردارند و اکثر آنها را از نظر تاریخی به هزاره های سوم و چهارم قبل از میلاد مربوط می دانند البته بعضی از آنها در اثر خاکبرداری کشاورزان و تسطیح اراضی بدست مردم در طول سالهای اخیر تخریب شده است و آنهایی که باقی مانده اند به ترتیب اولویت و اهمیت تاریخی به شرح ذیل می باشند:

1- تپه پاشائی2- باشماخچی تپه3-  تپه جیغالو

4- تپه میرزا     5- تپه اخگری6- تپه قیرستان آبی

7- تپه چوپانزاده8- تپه زینال9- اوزون تپه

10- تپه چیمن11- تپه الله قلی12- تپه قره تپه

13- تپه کربلائی علی14- تپه رفیعی

 

نقشه پیوستی صفحه بعد نشان دهنده موقعیت کنونی لیلان و قلعه بختاک و تپه های باستانی اطراف آن می باشد.

 

 

 

پل آجری لیلان چای

            یکی دیگر از آثار باستانی شهر لیلان پل آجری (قرمزی کورپی) می باشد که تحت حمایت و سرپرستی اداره میراث فرهنگی مراغه قرار دارد این پل که در ناحیه شهر لیلان بر روی لایلان چای واقع شده است روستاهای جنوبی لیلان مانند فتح اله کندی، محسن آباد، قره گل، تورچی و ... را به شهر لیلان وصل می کند پل آجری نیز مانند قلعه بختاک تاریخ ساخت صریح و روشنی ندارد ولی بنا به اظ

/ 5 نظر / 71 بازدید

وبلاگ علمي و خوبي در مورد معرفي شهرمان مي باشد متشكريم شما به عنوان يك فرد دانشگاهي خدمت بزرگ و ماندگاري در زمان رياست واحد ملكان داشته ايد و ما هميشه به شما افتخار مي كنيم.

معرف شهر توسط يك فرد دانشگاهي خيلي عالي است ما از كتاب سيماي جغرافيايي شهرستان ملكان كه اولين كتاب در مورد ملكان مي باشد استفاده هاي زيادي برده ايم . موفق باشيد

باقری

سلام دکتر خسته نباشین واقعا وب پر محتوا و ارزشمندی دارین باعث افتخارمه که همچنان خودم رو دانشجوی شما بدونم و از مطالب شما اطلاعات کسب کنم.

وبلاگ خوبی دارید لطفا شهرستان ملکان را بهتر معرفی کنید.

همشهری

سلام خسته نباشین خوب بود اما به نظرم چندتا عکس از مکانهای تاریخی و فرهنگی و طبیعتش هم میذاشتین خیلی خوب می شد