مطالبی از کتاب شهر و برنامه ریزی شهری دکتر بشیر بیک بابایی

مفهوم شهر وشهرسازی

انسان از زمانیکه قدم در روی کره زمین گذاشته همواره به فکر ایجاد محل امن برای زندگی خود بوده است که از نوع ساده آن مانند غار نشینی ،وچادر نشینی آغاز ونهایتا به روستانشینی رسیدواز حدود 6000  سال پیش نوع زندگی شهر نشینی رواج یافت که پیشرفته ترین نوع مجموعه های زندگی بوده است وبا توجه به اینکه در زندگی شهری وشهرسازی علم وهنر انسان به وجه ظهور رسیده است. لذا شهر یکی از پدیده های بشری در محیط زیست به منظور اسکان، راحتی و محیط آرامش و بروز خلاقیت های بشری را فراهم کرده است وخود به ایجاد ونحوه زندگی درآن اقدام نموده است واحساس لزوم زندگی باهم نوعان انسان را به آن داشته است که هماهنگ با محیط های طبیعی وداده های  ساختمانی محیط اطراف خود نسبت به ایجاد سکونت گاه اقدام نموده است روستانشینی وشهر نشینی بالاترین نوع مجتمع های زیستی انسان ها بر سطح زمین و به عنوان استقرار ثابت بشر در محیط زیست است اما در حالت کلی عمده زندگی انسانها وسکونت اودر روی کره زمین به دوصورت کلی کوچ نشینی ویکجانشینی تقسیم می گردد..

در حالیکه اقامت گاههای شهری روز به روز توسعه می یابند اما هنوز هم نزدیک به  نیمی از ساکنان کره زمین در روستاها زندگی می کنند وبا توجه به وابستگی وجود شهرها از لحاظ تامین مواد غذائی وکشاورزی ودامی به روستاها باید متذکر شد که در کنار برنامه ریزی در جهت توسعه شهرهانباید فراموش کرد که  توسعه روستاها اهمیت فوق العاده ای دارد.  لذا برنامه ریزی برای توسعه شهرها نباید به صورتی باشد که باعث نابودی روستاها گردد.

 

 

 

 

 

بنابرین  برنامه ریزی شهری ،روستائی ،منطقه ای باید به صورتی انجام گیرد که بصورت یک برنامه ریزی کلی انجام گیرد که ساکنان آن در مناطق مختلف پخش گردیده ومجتمع های زیستی (اعم از روستاوشهر)در اطراف واکناف آن پراکنده شده اند.

 بطوریکه برای  شهرها وروستاها برنامه ریزی جامعی تهیه گردد تاشهرها هم امکانات واحتیاجات نواحی روستایی را در خود نبلعند بدین طریق هم روستا هاادامه حیات خواهند یافت وهم شهرهابا مشکلات دست به گریبان نخواهد شد.

شهر

به عبارت ساده شهر را می توان یک واحد اجتماعی وسیاسی ،یک واحد فعالیتی،فیزیکی وجمعیتی دانست به عبارت کلی تر شهر عبارت از الحاق یک مکان فیزیکی با مردم ساکن آن است ولی می توان بطور کامل گفت :شهر مجموعه ای از ترکیب عوامل طبیعی ،اجتماعی ومحیط های ساخته شده توسط انسان است (شیعه ص13804)ولی حقایق دیگری برای تعریف شهر وجود دارد در تعریف شهر اتفاق نظری وجود ندارد و در تعاریف بیان شده بر مواردی نظیر تعداد جمعیت، نوع فعالیت های اقتصادی، حوزه اداری و موارد دیگری اشاره شده است لیکن در بعد جهانی برای شناخت شهر از روستا بیشتر بر تعداد جمعیت تاکید شده است..با توجه به کم وکاستیهای مربوط به تعاریف شهر، تاکید بر نقش شهر (نوع کارکرد) بهتر ما را در شناخت شهر و تمایز قائل شدن بین آن و روستا

 

 

هدایت می کند. بدین معنی که در شهر ها نقشهایی وجود دارد که روستاها فاقد آن هستند. بنابراین در شناخت شهر به دو کارکرد بیشتر توجه می شود؛ یکی اینکه شهرها کارکرد غیر کشاورزی دارند و دوم اینکه اغلب شهر ها به تولید کالا و بیش از آن به مبادله کالا می پردازند؛ یعنی اینکه فعالیت های غیر کشاورزی بر اقتصاد شهر غلبه دارد..

با توجه به موارد ذکر شده، در برخی کشورها در شناخت شهر از روستا کارکردهای اقتصادی به همراه میزان جمعیت اساس کار قرار می گیرد. بنابراین تاکید بر یک عامل در شناخت شهر کفایت نمیکند..

در طول تاریخ شناخت شهر از طریق کارکرد آن از اعتبار سیاسی و حکومتی برخوردار بوده است بویژه که از ابتدای پیدایش شهرها، شهر با نقشهای اداری-سیاسی و مذهبی شناخته می شد بنابراین اولین شهرها دارای نقش اداری-سیاسی بوده اند. لیکن امروز، شهرها دارای کارکردهای متنوعی بویژه کارکردهای اقتصادی-صنعتی و خدماتی-خدمات رسانی می باشند..

با توجه به توضیحات بالا، آیا می توان گفت که خوب شهرها می توانند در اندازه های گوناگون شکل بگیرند؛ کوچک، متوسط، بزرگ و بسیار بزرگ؟ بله این درست است لیکن بطور علمی ما چه انواعی از شهرها را داریم؟ شهر، شهرک، متروپلیس یا مادر شهر، مگالاپلیس یا کلان شهرها کدامند و دارای چه ویژگیهایی هستند؟

از دو جنبه می توان به انواع شهر ها پرداخت. یکی از بعد کارکردی (فعالیت و نقش) و دیگر از بعد اندازه ( کوچک و بزرگ بودن)، از نظر اولبا توجه به نوع فعالیت شهرها، به دسته بندی کلی شهر ها می پردازیم و از نظر دوم تقسیم بندی معمولا با توجه به جمعیت شهر انجام می شود. البته جمعیت شهر خود تا حدودی بیانگر تنوع و تعداد فعالیت های حاکم بر شهر و همچنین حیطه نفوذ و وسعت شهر خواهد بود.

الف- کارکرد و نقش؛ تقسیم بندی شهرها با توجه به محیط بوجود آمده بر اساس فعالیتی که سایر فعالیت های شهر را تحت شعاع خود قرار داده و شهر بر اساس آن نوع فعالیت خاص شناخته می شود: مانند شهرهای فستیوال و کنگره ای، شهرهای فرهنگی، شهرهای مذهبی و زیارتگاهی، شهرهای درمانی و آسایشگاهی، برف شهرها، شهرهای بازنشستگان، شهرهای صنعتی، شهرهای تجاری، شهرهای اداری-سیاسی، شهرهای صنعتی-خدماتی و ... .

بنابراین در این دیدگاه شهر ها بر نوع فعالیت غالب طبقه بندی می شوند که هر شهر با توجه به فعالیت و کشش جمعیتی خود، اندازه و وسعت خاص خود را خواهد داشت.

 

ب- اندازه و وسعت: در این دیدگاه عامل جمعیت در تقسیم بندی شهر ها نقش مهمی را بازی می کند چرا

 

که در این دیدگاه شهر ها از کوچکترین به بزرگترین تقسیم بندی می شوند و شهر کوچک یا بزرگ در وهله اول بیانگر جمعیت کم یا زیاد خود می باشد. که البته این جمعیت خود بیانگر سطح فعالیتها، حیطه نفوذ شهر و ... می باشد. البته در تعریف سطح جمعیتی و مرز تعریف شده بین انواع شهرها توافق کلی وجود ندارد. بطور مثال حداقل جمعیت برای شهر محسوب شدن در ژاپن ۳۰۰۰۰ نفر، در نروژ، ایسلند، و سوئد ۲۰۰۰ نفر، در نیجریه ۲۰۰۰۰ نفر و در ایران در حال حاضر ۱۰۰۰۰ نفر می باشد.

خوب در اینجا با توجه به شرایط کشورمان انواع شهر ها را با توجه با اندازه آن بیان می کنیم.

1(بازار شهر)؛ ۱۰-۵ هزار نفر جمعیت. ( عملکرد: دهستانی))

2( روستا-شهر)؛ ۲۵-۱۰ هزار نفر جمعیت. ( عملکرد: بخش)

3(شهر کوچک)؛ ۵۰-۲۵ هزار نفر جمعیت. ( عملکرد: شهرستان))

4(شهر متوسط کوچک)؛ ۱۰۰-۵۰ هزار نفر جمعیت. ( عملکرد: شهرستان))

5( شهر متوسط)؛ ۲۵۰-۱۰۰ هزار نفر جمعیت. ( عملکرد: ناحیه ا

6(شهر بزرگ میانی)؛ ۵۰۰-۲۵۰ هزار نفر جمعیت. ( عملکرد: استانی))

7( شهر بزرگ)؛ ۱۰۰۰-۵۰۰ ؛ هزار نفر جمعیت. ( عملکرد: منطقه ای)

8(کلان شهر) (متروپل)؛ ۵/۲-۱ میلیون نفر جمعیت. ( عملکرد: کلان منطقه ای))

9( کلان شهر) (متروپل ملی)؛ ۵/۲ میلیون نفر جمعیت و بیشتر.( عملکرد: ملی)

 

  تعاریف مختلف شهری :1- تعریف عددی2- تعریف تاریخی3- تعریف حقوقی

 

1- تعریف عددی :

مرکزی از اجتماع نفوس که در نقطه‌ای گرد آمده و تراکم و انبوهی جمعیت در آن از حد معینی پایین تر نباشد. بر این اساس در بیشتر ممالک حد جمعیت شهر 2500 نفر است.

تعریف عددی شهر می باشد زیرا که یکی از بزرگترین تمایز شهر از روستاءتعداد جمعیت ساکن در آن است براین اساس تعریف عدد جمعیت شهر در کشورهای مختلف فرق میکند مثلا در فرانسه هرعددجمعیت 2000نفر ودر ایرلند1500نفرودر ترکیه ،چکسلاواکی وآلمان 2000نفر ودر مکزیک2500نفر ودر کشور یونان 5000نفر ودرکشور مانیز میانگین جمعیت شهر 5000نفر است که ظاهرا متاسفانه به 10000افزایش یافته که

 

 

کار معقولی نیست چرا که کنترل یک مجتمع زیستی با بیش از 5000نفر بدون مدیریت مدون غیرممکن می باشد البته ظاهرا برنامه ریزی های در کشور شکل می گیرد که روستاهای بالای 5000 نفر جمعیت به شهر تبدیل گردد

 

2- تعریف تاریخی :

برخی از علما معتقدند ، که مراکزی که از قدیم نام شهر به آن اطلاق شده است، به عنوان شهر شناخته می شوند.

3- تعریف حقوق :

در دوره‌های گذشته، شهرها دارای امتیازاتی بودند، که در روستاها نبود. مانند حق داشتن بازار و خدمات نظامی .

 

.به نظر جغرافی دانان شهر نمونه ای از هنر انسانها ومنطقه ی از خیابان ها وساختمان وبناها ی می باشد که راحتی زندگی انسانها را امکان پذیرمی باشد که بصورت یک واحد مستقل نبوده وهمیشه بامناطق اطراف خوددر ارتباط بوده و مورد مطالعه قرار می گیرد امادر حالت کلی شهر نوعی از مجتمع های زیستی می باشد که انسانهای ساکن در آن با نوعی از فرهنگ وآموزش در بخش های خدمات اداری ،آموزش وپرورش ،صنعت وبهداشت ودرمان که با زندگی روستانشینی تفاوت خاصی دارد بیان می گردد.

 تعاریف دیگری برای شهر وجوددارد مانند:

 

 

 

 

 

الف - طراحی شهری چیست؟

طراحی شهری فرآیندی است که به شکل‌دهی فیزیکی بافت‌های مختلف شهری و روستایی منجر می‌شود. طراحی شهری با رویکرد ساختارگرایی به ایجاد اماکن متعدد می‌پردازد. این فرآیند طراحی ساختمان‌ها، فضاها و چشم‌اندازها را در برمی‌گیرد و نهایتا جریانی را به راه می‌اندازد که به عمران و آبادی شهری کمک می‌کند.

تعریف طراحی شهری :

طراحی بخشی از هنر سازمان دادن فضای کالبدی است که با رشته های مختلف علمی و هنری مانند برنامه ریزی شهری ,معماری و منظر سازی ,مهندسی فنی ,مهندسی ترافیک و حمل و نقل روانشناسی ,جامعه شناسی واقتصاد سر و کار دارد و در عین حال با سیاست و فرهنگ نیز ارتباط پیدا می کند.پس می بینیم که دامنه ی فعالیتش بسیار گسترده است.

اگر گفته ی مانوئل کستل را بپذیریم که برنامه ریزی عین سیاست است شاید بهتر بتوان حوزه ی فعالیت شهری را مشخص کرد .به نظر جف لوید طراحی طراحی شهری حلقه ی پیوند دهنده ی معماری , معماری منظر, مهندسی به صورت گسترده و

 

 

 

برنامه ریزی وبلاخص برنامه ریزی شهری است.این نظریه ای که امروز هم از اعتبار خود برخوردار است.

در تعاریف بالا ما به دنبال جوهر و مفهوم طراحی شهری هستیم چیزی که در شرایط جامعه ی ما نیز مفید واقع می شود . طراحی شهری فعالیت جدیدی نیست . بحثهای فراوانی از قدیم وجود داشته مبنی بر اینکه با شکل گرفتن فضای خصوصی زندگی بشر فضای عمومی نیز شکل گرفته , زیرا انسانها می خواسته اند با هم رابطه داشته باشند و به محض آنکه انسان پا ازفضای خصوصی بیرون می گذارد و در فضای عمومی قرار می گیرد حضور طراحی شهری در تاریخ کالبدی او آغاز می شود.

گستردگی فعالیت طراحی شهری نشان می دهد که این فعالیت مانند یک طرح معماری یا طراحی یک پارک نیست که با طرح مشخصی شروع شود یا پایان پذیرد. یک کار معماری معمولا در جایی شروع می شود و خاتمه می یابد , ملی یک میدان به عنوان عنصری از سازمان فضایی شهر در طول تاریخ تکون می یابد , دگرگون میشود ,تغییر می کند و یا مدام عوض می شود . چنین فضایی می توانداز عهد باستان شروع شود , وسطی را پشت سر گذارد , رنسانس را ببیند و امروز هم بتواند در آن فعالیت و زندگی کن

دشواری پیش بینی آینده ایجاب می کند که طراحی شهری انعطاف پذیر باشد , بتواند خود را با حرکات ونوسانات و تصمیم گیری ها تطبیق دهد ,اصلاح شود و به قولی مدارا کند.

حرفه‌ای نو

طراحی شهری یکی از جدید‌ترین حرفه‌هاست که بیش از 25 سال از عمر آن نمی‌گذرد. بیشتر آن چه که طراحان شهری ارایه می‌کنند، (طراحی بافت‌های مسکونی) دستاورد حوزه‌های شغلی دیگر است. در واقع طراحی شهری یک رویکرد چندگانه نسبت به سایر مشاغل دارد.        

رسالت عمومی

همزمان با شکل‌گیری صنف طراحان شهری، معماران، شهرسازان، طراحان فضای سبز، مهندسان راه، هنرمندان و طیف وسیعی از مشاغل وفاداری خود را به این حوزه «طراحی شهری» اعلام کردند.در واقع رسالت این حوزه‌ها تغییر روند شکل‌دهی فضاهای پیرامونی بود. از جمله مباحث چالش برانگیز میان این حوزه‌ها عبارت‌ بودند از:

الف) معماران باید سوای از طراحی ساختمان‌ها، با موقعیت مکانی بناها هم در ارتباط باشند.

ب) شهرسازان هم باید با شکل فیزیکی توسعه و گسترش شهرها ارتباط داشته باشند.

ج) طراحان فضای سبز هم باید در ابتدای فرآیند طراحی شهری به بررسی و فهم درست از مناطق مورد نظر دست یابند.

د) مهندسان راه هم باید به جای تمرکز روی مباحث ترافیکی، از مهارت‌های خود در ایجاد فضاهای دلپذیر (چه برای سکونت و چه برای مشاهده صرف) استفاده کنند.

 

چه اقداماتی در دستور کار طراحان شهری قرار دارد؟

1 _ وسعت دید دادن به فضای شهری _ استفاده از ابتکارهایی چند در تولید و بازتولید محیط‌های پیرامونی

2 _ طراحی فضاهای ساخته شده _ از کل شهرها و حومه‌های آنها گرفته تا خیابان‌ها و میدان‌ها ارایه نظرات خود بر چگونگی عمران و احیای شهرها

3 _ تحقیق و تفحص پیرامون مناطق مورد نظر و ساکنان آنها در نظر گرفتن بافت فیزیکی، سیاسی، اقتصادی و روان‌شناسی حاکم بر آن مناطق

4 _ تحت تاثیر قرار دادن مردم با ابتکارات خود، کمک به آنها در اتخاذ تصمیم‌هایی مناسب و ‌آموزش آنها جهت ایجاد مکان‌های مطلوب

5 _ توسعه سیاستگذاری‌های نوین پیرامون ساخت و سازهای شهری

6 _ مشاور گروهی _ کمک به مردم برای برعهده گرفتن نقش‌هایی پیرامون سازندگی و طراحی حومه‌ها

7 _ ارایه تصاویر گرافیکی _ از طراحی‌های کلی و تکنیکی گرفته تا استفاده از آخرین دستاوردها در طراحی‌های کامپیوتری

هدف از طراحی شهری چیست؟][i][i][

طراحی شهری بخش بسیار مهم و حساسی از هویت شهروندان یک شهر به شمار می رود.بدین معنا که چگونه می اندیشند ،چه امکاناتی در دسترس داشتند و چه متخصصانی نبوغ خود را ارائه دادند تا شهری که در آن زندگی می کنیم ساخته شده است. زمانی که این عوامل را کنار یکدیگر قرار می دهیم تا ترکیبی از یک شهر را ارائه نماییم ،سیمای شهر گویای فرهنگ و نگرش آن جامعه می باشد.معیار فرهنگی ،سلیقه ی شخصی ،تفکر و امکانات نهادهای اجتماعی در یک کشور تعیین کننده ی نمای ظاهری شهری و بالطبع طراحی شهری است.

طراحی شهری از یک سو باید حداقل خدمات و امکانات شهری را به طور یکسان در اختیار کلیه شهروندان قرار دهد و از سوی دیگر تنوع و امکان انتخاب جایگرین متفاوت را برای گروه های مختاپلف جامعه فذهم سازد.

هدف اول مستلزم یکنواختی استانداردها و جامعیت آن می باشد،ولی هدف دوم تنوع استانداردها و به کار گیری تدابیر و راهبردهای متخصصان و افراد ذی صلاح در شهرسازی را ایجاب می نماید.

طراحی شهری در چارچوب کلی فرایند برنامه ریزی و تصمیم گیری جامعه ،نیاز به تشکلات رسمی دارد تا از این طریق ،قشر ها و گروه های فرهنگی جامعه ،نتواند به ارزشها و آرمانهای خود جامه ی عمل بپوشانند و پیشنهاد های طراحی را که نهایتا به صورت سرمایه گذاری شهری ،مرمت ،نوسازی ،بازسازی و ساخت و حفظ بناها در می آید ،بهتر ارائه دهند.

اگر از هر قشر خواسته شود تا نظر خود را در مورد شکل شهر و نقش هشر بیان کند در طراحی شهری ،تنوع ، هماهنگی و زیبایی سیمای شهر و الگوی فعالیت ها به بهترین نحو فراهم می آید وزیرا در این حالت طراحی شهری رفتارهای جمعی خواسته های فرهنگی و هویت گروهی را منعکس می سازد.فرضیه اصلی در این جا این است که طراحی خیال پردازانه با استفاده مشترک از فضا و سهیم شدن در امکانات و دسترسی متعدد به عملکردهای شهری و تنوع در شیوه های زندگی می تواند برخی از تضاد های بارز بین گروه ها را از بین ببرد.

طراحی شهری فعالیتی پر هزینه تر از برنامه ریزی شهری می باشد و مستلزم به کار گیری منابع کمیاب و متخصصان حرفه ای ماهر است .این نکته حائز اهمیت است که فعالیت های طراحی شهری در جهاتی سوق داده شود که عملکردها و عوامل شکل دهنده ی شهری بیشترین تاثیر را روی رفتار کلی افراد و بافت و فرم شهر داشته باشدشهر مجموعه‌ای از ترکیب عوامل طبیعی، اجتماعی و محیط های ساخته شده توسط انسان است که در آن جمعیت ساکن متمرکز شده است. جمعیت در این مجموعه به طور منظمی درآمده و آداب و رسومی را برای خود ابداع کرده است

_شهرجائی است که شغل ساکن آن غیر از کشاورزی و دامپروری  باشد .

_سیمای شهر ومناطق ساکن آن وجه تمایز شهر باروستا است.

_شهرجائی است که در آن مسکن ،رفتار ،درآمد ،سیمای شهری وپوشاک مردم آن با روستامتفاوت میباشد(شیعه ص13786)

مجموعه از علوم معماری وبرنامه ریزیهای اجتماعی که قالب هنر شهر ارائه می گرددشهرسازی نامیده می شود در حقیقت می توان شهر را بصورت یک منزل بزرگ تشبیه نمود که لازم است از صفات ومزایائی برخوردار باشد تا بتواند آسایش سکنه آن شهر را فراهم نموده ومحیطی دلپذیر ومطلوب جهت یک زندگی اجتماعی را بوجود اورد همانطوریکه می بینیم شهرهائی که در اغلب کشورها وجود دارند (خصوصا شهرهای بعد از انقلاب صنعتی ) در اثرمشکلات و معضلات مختلف از جمله انواع آلودگی ها و هزاران مشکل دیگر و عدم رعایت مسائل رفاهی مطلوب زندگی نمی باشد .بخصوص در شهرهای بزرگ دنیا مسائل مربوط به آن نیز به نسبت بزرگتر ومشکلات مربوطه دارای ابعاد پیچیده تری  می باشد .شهرسازی وابستگی کامل به علوم مختلف داشته ودر حقیقت یک آرشیتکت (طراح)شهرساز لازم است به علوم مختلفی از قبیل برنامه ریزی شهری ،جامعه شناسی ،روانشناسی اجتماعی ،جغرافیای شهری وغیره ...آشنائی کامل داشته باشد در حقیقت می توان گفت طراح شهرساز زمینه ساز تسهیلات جهت فعالیت های یک اجتماع بوده وبه مجموعه ای از علوم مختلف نیاز دارد تا بتواند به کمک آنها مسائلی را که در طرح یک شهرباید باشد در طرح خود پیاده نماید در واقع طراح باید ضمن بررسی تحقیق وجمع آوری علوم مختلف شهرسازی وتجزیه وتحلیل آنها با فرهنگ ونحوه زندگی آن وبا آینده نگری کامل در رابطه با توسعه شهری وپیشرفت علوم به طراحی یک شهر بپردازد حال باتوجه به مسائلی که گفته شد به دلیل اینکه یک طراح نمی تواند به تمامی علوم آگاهی داشته باشد لذا در این رابطه به کارشناسان متعدد از جمله کشاورزی ،جنگلداری ،آبیاری ،فاضلاب ،حقوق ،آمار ،صنایع ،زمین شناسی ،امورترافیک ،جامعه شناسی ،امور توریستی ومسافرت ،دامپروری ،هواپیمائی ،امور اداری وغیره ...نیازمند می باشد آرشیتک پس از جمع آوری کلیه اطلاعات لازم در رابطه با طرح شهر تجزیه وتحلیل وترکیب آنها می تواند به تهیه طرح جامع وتفضیلی مطلوب اقدام نماید .

شهرسازی

اصولا هنر شهرسازی سابقه چندین هزارساله دارد واولین شهرسازان درمعدود مناطقی از دنیا از جمله در  هلاال خصیب به  ساخت شهر اقدام نمودند ولی شهرسازی علمی سابقه چندان قدیمی ندارد ومعدود شهرهای هستندکه تحت عنوان شهر جدیدبا طرح وبرنامه قبلی طراحی وساخته شده اند اکثر شهرها بدون برنامه وطرح قبلی وبراثر گسترش روستاها وبه سادگی ایجاد شده اند هر چند که بعضی از شهرهای قدیمی با ستان هم  با طراحی متفکرانه ای ساخته شده بود ولی درحالت کلی مجموعه روش ها وتدابیری که طراحان شهری بوسیله آن شهرها را اصولی می سازند شهرسازی می نامند یا به بیان دیگر مطالعه طرح ریزی وتوسعه شهرها بادر نظر گرفتن احتیاجات اجتماعی واقتصادی وفرهنگی واعمال شیوه های شهری کاهش مشکلات شهری را شهرسازی می گویند شهرسازی ازیک لحاظ هنر وازیک لحاظ دیگر علم محسوب می شود ودر عین حال که خود یک رشته مستقل ومجزا است ولی با توجه کاربرد آن با علوم فنی وعلوم اجتماعی وعلوم طبیعی ومعماری وحتی اقتصاد ارتباط تنگاتنگ دارد .لذا شهرسازی علمی است که اگر اصولی به کار گرفته شود با استفاده از علوم مکمل می تواند در توسعه پایدار شهرها ونهایتا ایجاد محیطهای سالم وراحت زندگی مفید واقع شود

 

 

تاریخچه و خاستگاه شهرسازی :

1- لوکوربوزیه معتقد است : « آغاز شهرسازی معاصر به پایان قرن هفدهم، زیالی لوئی چهاردهم است و او را نخستین شهرساز دنیای غرب بعد از تمدن روم می داند »    

2- زیگفرید معتقد است : «آغاز شهرسازی معاصر به سالهای آخرین قرن شانزدهم بر می‌گردد. یعنی – دوره پاپی سیکستوس پنجم – که وی را اولین شهرساز مدرن می داند.

3- زیرلو معتقد است : «نظام جدید خانه‌سازی در حومه‌ها که امکان جرایی یک نفر از همسایه‌اش را میسر می سازد، ترجمان تجملی خانه‌های بشر اولیه است.

وظایف شهرسازی :

1- طرح و تنظیم نقشه‌های جدید

2- توزیع صحیح تأسیسات شهری و برنامه‌ریزی جهت حمل و نقل شهری

3- بسط روابط اجتماعی و اقتصادی

4- ایجاد محیط‌های راحت و سالم

5- کاستن از اثرات سوء زندگی شهری

شهر ساز کیست ؟

در حقیقت شهرسازی یا طرح و برنامه‌ریزی شهری عبارت از دو پدیده محیط و انسان هستند، که در کنار هم جوامع زیستی را به وجود آورده اند.

شهرساز به ایجاد رابطه‌ای منطقی بین انسان و محیط زیست مبادرت می کند.

امروزه متخصصین شهرسازی در زمینه مسائل شهرسازی، در دو رشته اصلی برنامه‌ریزی شهری (Urban planning) و طرح ریزی شهر (Urban Design) ایفای نقش می‌پردازند.

مجد وعظمت شهر وزیبائی در شهرسازی

شهرسازی تنها به معنی زیباسازی وایجاد مجد وعظمت برای شهر نیست .این راست است که پاره ای از شهرها که سابقه ای تاریخی دارند از جلال وعظمت برخوردار ند .امکانات گذشته وکنونی به آنها موقعیتی خاص بخشیده ووجود بناهای گران پیکر وخیابانهای وسیع ومیدانهای مجلل وفواره ها وتندیس ها برای این شهرها فراهم آورد وزیبائی خاص بخشیده ومعنی شهر را به دیده پاره ای مردمان تنها در فراهم بودن این عوامل در آورد ه است .شهر هائی چون اصفهان ورم ونیز وپاریس مثال های این گونه هستند وشهرهای دیگری چون تبریز ،مشهد ،شیراز ،ویزد از امکانت بالقوه ای برخوردارند که می توان آنها را با طرح های اندیشیده وتهیه بودجه لازم وهمت ساکنان این شهرها از زیبائی وعظمت برخوردار ساخت .اما فورا باید به چند نکته توجه داشت .نخست آن که منظور از شهروشهر سازی  تنها در زیباسازی وایجاد ساختمان ها وخیابانها ومیادین وبلوارها ی مجلل خلاصه نمی شود دوم آنکه شهرهائی که از مزیتی برخور

دارند بیشتر آن را مدیون سابقه تاریخی خود هستند .چنان که یک ضرب المثل معروف می گوید :رم در یک شب بنا نشد وبه وجود نیامد .دیگر آن که زیباسازی شهر وکوشش در بزرگ وبزرگتر نمایندن آن باید مبتنی بر طرح اندیشیده ومطالعه شده وتوسط متخصصین کار آزموده وآن هم هنگامی که همه اسباب این بزرگی فراهم آمده باشد صورت گیرد .نمی توان بدون اندیشه وبدون سابقه «بولواری»به تن نحیف شهری اضافه کرد ودل خوش داشت که زیبائی چهار باغ در آن فراهم شده است .اما آسایش وراحتی ،نظم ورفاه وفراهم بودن عوامل زندگی شهری در شهرها کیفیات وصفاتی هستند که اگر نه به ظاهر اما حقیقتا از عوامل مجد وعظمت شهرها هستند واسباب بزرگی بسیاری از شهرها را بدینگونه می توان فراهم آورد.

تاریخ عمومی شهر

چنانچه به تاریخ مرا جعه نمائیم از عمر شهر به معنایی که ماامروز از آن برداشت می نمائیم حدود 150 سال می گذرد با پیش آمدن انقلاب صنعتی و سرآغاز ایجاد تکنولوژی های جدیداز قبیل اختراغ ماشینهای بخار ودستگاه های چاپ وغیره ... پدیده ای بروز نمود که تا آن زمان در تاریخ بشر نا شناخته بود با استفاده از ماشین آلات وروشهای علمی وفنی در کشاورزی موجب گردید تا با تعداد کمتری از کشاورزان محصول بیشتری تولید گردد این مسئله باعث گردید تا کشاورزان بتوانند در فعالیتهای صنعتی واقتصادی شهر شرکت نمود وبه این دلیل شهر نشینی ابعادی تازه وبی سابقه ای یافت برای مثال جمعیت پاریس از هفتصدهزار نفر به سه میلیون وجمعیت برلین از صدوهفتادوهزار نفر به چهار میلیون رسیده (پس از چند سال ) رسید. توسعه صنعتی جدید که تولید را به میزان قابل توجهی بالا برد جهت حمل ونقل آن احتیاج به سیستم جدیدی پیدا نمود که قبل از انقلاب صنعتی از چهار پایان یا از کشتی های بادی استفاده می گردید.یکی از نتایج همه این تحولات وپیشرفتها هجوم جمعیت روستائی به شهرها وشلوغی بی رویه شهرها ی بزرگ شد وچون هدف تولید هرچه بیشتر گشت به همین دلیل کمیت جای کیفیت را گرفت وبسیاری از مسائل شهری دستخوش این بی اعتنایی گردید  وتعداد سکنه شهرها نیز به طور قابل توجهی افزایش یافت

 

 

 

 هزاران کارگر روستائی تازه آمده به شهرها در خانه های نیمه مخروبه سکنا گرفتند ومانند مهره های بی اهمیت در تولید هر چه بیشتر از آنان استفاده گردید همراه با این نابسامانی های اجتماعی که در جوامع شهری ایجاد گردید پدیده های جدید در کالبد شهرها نیز تاثیر بسزایی گذاشت مثلا اختراع راه آهن از یک طرف در ازدیاد جمعیت در شهرهای بزرگ موثر بود همچنین باعث توسعه آبادیهائی که در امتداد خطوط راه آهن قرار داشتند گردید .تاثیر خطوط راه آهن بر گسترش شهرها در نقشه های بسیاری از شهرهای اروپائی باقی مانده است با آمدن اتومبیل به صحنه زندگی شهری باز تحولی جدید در کالبد شهرها بوجود آمد اتومبیل از وسائلی بود که باعث رشد بی رویه شهرهاگشت پس می توان گفت کلیه این تغییرات در مسائل اقتصادی واجتماعی نقش موثری داشتند .در مقابل این تحولات سریع تجارب ومطالعات کافی که بتواند از مشکلات جلوگیری نماید وجود نداشت علوم اقتصادی واجتماعی به شکل پیشرفته نبود ویا به عبارت دیگر هنوز شکل علمی نیافته بود وبیشتر محدود به مشاهدات کلی فلاسفه ونویسندگان بوده است.لذا روز به روز بر مشکلات شهری و زندگی شهرنشینی افزوده شد .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

جمع آوری اطلاعات اولیه و تجزیه تحلیل مناظر و فضاهای محدوده ی مورد نظر و شناخت چهره شهری:

بدست آوردن و توجه به مشخصه های برجسته در محل مورد نظر ، جمع آوری اطلاعات و تجزیه و تحلیل آن ،اساس و پایه ی برنامه ریزی شهری را تشکیل می دهد .خصوصیات طبیعی و هویت یک مکان و ارزش و قدمت تاریخی آن و نقش و مفهومی که در آینده خواهد داشت ،در آغاز کار ،بستگی به اطلاعات ،تجزیه و تحلیل و ارزیابی مشخصه های طراحی مناظر طبیعی و چهره ی شهری آن دارد.

در شروع کار ،باید مشخصهات خاص یک مکان به طور دقیق مشخص شود ،این مشخصات ممکن است زیبا یا معمولی یا زشت باشند ، گذشته از این می توانند هویت مخصوص به خود را داشته باشند که باعث ایجاد هماهنگی و یا تضاد و یا تناقض در طراحی شهری می شود.

چهره ی شهر ،روستا و مناظر طبیعی ،مثال هایی بسیار متفاوت از مشخصه های طراحی شهری به شمار می روند.

پیشنهادات کلی در جهت طراحی شهری:

یک شهر درست مثل یک تابلوی ناشی است ،با این تفاوت که به اندازی نصف یک اثر هنری به طراحی آن پرداخته می شود ،و برای نصف دیگر آن می بایست این اثر را مانند یگ گیاه دانست که نسبت به شرایط محیط زیست خود نیاز به قواعد رشد و قوانین دارد.(فریتس شوماخر)

این بدان معناست که طراحی می باید با وضعیت موجود و داده های محل خود را هماهنگ کرده و عملکرد صحیح اجزا و بهترین طرح را در مورد مکان مورد نظر ارائه نماید.طراحی شهری باید دقیق و واضح جوابگوی طرح های مورد نظر و ارائه شده باشد.طراحی با علم شناخت از کلیه مسائل و بدون تحت تاثیر قرار گرفتن و یا وابستگی باید عمل نماید.طراحی فقط یک سوال تکنیکی و یا هندسی نیست ،بلکه موضوعی است احساسی تفکری که با صبر توام می باشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

               فصل ششم

      نحوه مطالعه یک شهر

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نحوه مطالعه یک شهر

مطالعه اصولی یک شهر مطمئنا می تواندنقش بسزایی در ایجاد و توسعه محیط مطلوب شهری داشته باشد اما یک شهر مجموعه ای از عوامل مختلف می باشد که هر کدام در مطالعه یک شهر جایگاه خاصی را دارد بنابراین برای مطالعه یک شهر باید تمام عوامل و عناصر که در رشد و توسعه یک شهر تاثیری داشته باشند مورد مطالعه و بررسی قرار می گیرند.

بررسی و روش مطالعه یک شهر بستگی به اهداف و تخصص های خاصی دارد که مطالعه بدان جهت انجام می گیرد.

اما مرسوم ترین روش که که روش مطالعه وضع موجود شهر می باشد می تواند به عناوین زیر تقسیم شود:

1-                       بررسی موقعیت یک شهر

2-                       بررسی قلمرو جغرافیایی آن ( موقعیت شهر-خصوصیات جغرافیایی-مشخصات آب و هواییو اقلیمی)

3-                       بررسی قدمت تاریخی

4-                       بررسی عوامل اجتماعی

5-                       بررسی اقتصاد شهر

6-                       بررسی تاسیسات و تجهیزات شهری

7-                       بررسی وضعیت ترافیکی و شبکه های ارتباطی

8-                       بررسی های فیزیکی:مطالعه کاربری ها و سرانه ی شهری

مطالعه موقعیت شهر:

مطالعه موقعیت شهر بیشتر به منظور شناخت ارتباط شهر و جایگاه آن در سطح منطقه می باشد.

 

 

خصوصیات جغرافیایی و اقلیمی و طبیعی:

1-موقعیت ریاضی:

موقع شهر استان و نیز موقعیت طول و عرض جغرافیایی را بیان کرده و هم چنین ارتفاع شهر از سطح دریاهای آزاد را بر ما بیان می کند.

2-توپوگرافی:

در حالت کلی مطالعه توپوگرافی و جهات شیب زمین و خطوط همتراز ارتفاع زمین در شهر را بررسی مس نماید.

3-ویژگی های اقلیمی:

هدف از مطالعات آب و هوایی شناخت ویژگی های محیطی متاثر از آب و هوای حاکم بر محیط است است. ویژگی های آب و هوایی از خصو صیات کمی و کیفی برخوردارند که آشنایی با آن می تواند به بهینه کردن ساخت های فضایی کمک های فراوانی کند .

این اثرات هر چند ممکن است بطئی و تدیجی باشند لیکن می تواند پیامدهای پایدار بدنبال داشته باشند(رهنمایی 1369)

الف)دما و حرارت:

مطالعه دما و حرارت هر چند برای یک شهر در سطح کلی انجام می گیرد ولی برای مطالعه یک شهروند آریزی برای آن اهمیت فوق العاده ای دارد . بطوریکه در این مبحث بررسی موقعیت یک شهر در تقسیمات آب و هوایی و هم چنین میزان متوسط حداکثر و حداقل درجه حرارت و میزان درجه حرارت مطلق و میزان درجه حرارت متوسط سالانه شهر بررسی می گردد.

ب)بارندگی:

بدون شک بارش برای مناطقی نظیر ایران که بر روی کمربند بیاباند کره زمین قرار دارد. مهمترین عنصر اقلیمی محسوب می شود چرا که بارش بطور مستقیم بر روی حیات و رونق و یا رکود آن تاثیر می گذارد. هم چنین نوع و زمان و مقدار بارش در مسائل مربوط به شهرسازی و شهرنشینی مانند هیدرولوژی شهری و سازه های شهری-مساکن-ترافیک-آلودگی و ... نقش تعیین کننده ای دارد لذا میزان بارندگی و نزولات جوی در هر منطقه ای تحت تاثیر عوامل مختلفی از جمله ارتفاعات-ناهمواری ها و رطوبت جریان های هوایی قرار دارد.

ج)رطوبت

بررسی متوسط سالیانه رطوبت-حداکثر و حداقل رطوبت      شهر و تغییرات سالیانه رطوبت شهر برحسب ماه های مختلف سال

د) خشکی

خشکی هر منطقه را می توان از روی دامنه تغییرات میزان بارندگی و درجه حرارت تشخیص داد و هر چه این دامنه وسیع تر باشد حکایت از خشکی بیشتر منطقه دارد.

ح)باد

بطور کلی در تعیین موقعیت تاسیسات شهری باد نقش فوق العاده ای دارد به طوری که منابع آلوده کننده و نیز گورستان و موارد مشابه نباید در جهش وزش باد به سوی شهرها باشد و نیز باد تاثیر زیادی در شیوع و گسترش بیماری ها دارد.تغییر و تعدیل درجه حرارت و شرایط اب و هوایی و استقرار مسکن در نقاط مناسب یا نامناسب تاثیر شگرفی دارد.

باد مهمترین عامل انتقال بخار اب و رطوبت و تراکم آن است و نیز باد در تولید ابر و باران نقش بسیار مهمی دارد. هم چنین یکی از مهمترین عامل حرکت شن های روان و تشکیل تله ماسه ها هم می باشد نقش باد در فرسایش خاک نیز قابل ملاحظه است .در شهرهای امروزی عامل باد هم چون بهداشت در سلامت مردم اهمیت دارد و باد می تواند در صورت سامان دهی صحیح تاسیسات دودزا تاثیر بسیاری در زودودن این آلودگی ها باشد پس باد به عنوان موجد تعدیل بین رطوبت-برودت و گرما از جمله عواملی است که در برنامه ریزی شهری مورد توجه قرار می گیرد در ساختمان های مسکونی نیز به دلیل ایجاد تبادلات حرارتی و نیز نحوه استقرار ساختمان نقش باد کمک ارزنده ای را می نماید.

-منابع آب:

(کتاب ص 159) با توجه به این که استوار و زندگی انسان ها در هر منطقه در کره زمین به آب و منابع آبی بستگی دارد و در مناطق کم آب اصولا زندگی بشری میسر نمی باشد لذا منابع آب کلا به آب از سطح الارضی شامل رودخانه-دریا-دریاچه ها می باشد و آب های تحت الارضی شامل قنات چشمه ها و چاهها حفرشده که در حل مشکلات آب مشروب شهری و اراضی کشاورزی نقش عمده ای دارند.

-پوشش گیاهی:

بررسی پوشش گیاهی منطقه شامل ن

/ 1 نظر / 107 بازدید
ح

جناب دکتر کتاب های تان کمیاب است لطفا شرایط فروش اینترنتی را فراهم آورید . باتشکر