مطالبی از کتاب سیمای جغرافیایی شهرستان ملکان

شهرستان ملکان

مَلِکانْ: یکی از شهرهای جنوب غربی استان آذربایجان شرقی و مرکز شهرستان ملکان است. این شهر (فقط ملکان) با ۲۵٬۳۱۲ نفر جمعیت در سال ۱۳۹۰ خورشیدی، به‌عنوان دوازدهمین شهرستان استان آذربایجان شرقی شناخته می‌شود. ملکان در جنوب شرق دریاچهٔ ارومیه و در محل اتصال استان‌های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و کردستان قرار گرفته‌است. این شهر برسر راه تبریز-میاندوآب و در ۱۵۰ کیلومتری جنوب تبریز واقع شده‌است.

شهرستان ملکان دارای دو بخش مرکزی و لیلان و دو شهر (ملکان و لیلان) و پنج دهستان و ۸۴ روستا می‌باشد. این شهرستان در تاریخ ۱۳۷۴/۳/۲۸ از بخش ملکان به شهرستان ارتقاء یافت.

وجه تسمیه

به عقیدهٔ برخی از کارشناسان، چون ملکان در گذشته حاکم (ملک) زیادی داشته، از همین‌روی نام آن را «ملک‌کندی» نهاده‌اند. به اعتقاد گروهی دیگر، پیش‌تر یکی از اربابان این شهر «ملک‌نیا» نام داشته و نام این شهر از نام این ارباب گرفته شده‌است.

پیشینه

شهر ملکان که پیش‌تر «ملک‌کندی» خوانده می‌شد، پیشینهٔ تاریخی طولانی داشته و به‌دلیل آب و هوا و موقعیت گذرگاهی مناسب، از گذشته‌های دور مسکن اقوام مختلفی بوده‌است؛ به‌طوری که از ۶ هزار سال پیش از میلاد، روستاهای عباس‌آباد و قوریجان و لیلان از اصلی‌ترین سکونتگاه‌های این منطقه به‌شمار می‌رفته‌است.

 

تالاب عباس‌آباد (آلامالی گلی) از ۵ تا ۶ هزار سال پیش از میلاد تا دورهٔ پهلوی در محل کنونی بیمارستان ملکان قرار داشته‌است. این تالاب فصلی در طی سالهای ترسالی بعلت بالا آمدن سطح آب‌های زیرزمینی و تغذیه شدن بوسیله ابراهه‌های موقتی اطراف خود که از کوههای قره قشون جاری می‌شوند ایجاد می‌شود که در فصول پرآبی سطح آن تا دو متر هم می‌رسد.

قدمت سفالینه‌های یافت‌شده از تپه‌های روستای بایقوت به ۷ هزار سال پیش برمی‌گردد و شواهد گویای آن است که ساکنان این منطقه با سرزمین میان‌رودان ارتباطات فرهنگی گسترده‌ای داشته‌اند. هم‌چنین خیش‌های پیداشده در منطقهٔ ملکان که ۵ هزار سال قدمت دارند، نشانگر آن است که اصلی‌ترین عامل یک‌جانشینی انسان‌ها در این منطقه، موقعیت مناسب کشاورزی آن بوده‌است.

ملکان در حدود ۲۰۰ سال پیش به صورت روستای کوچکی در محدود هٔ باغ اربابی و مسجد صحرا واقع شده بود که از طرف شرق به حمام قدیمی و تپه‌ای به نام تیچان تپه و از طرف جنوب به اراضی بایر و بدون کشت و قسمتی از باغ‌های چم چال به مالکیت نصرت السلطنه و مالکان آن آقایان ستارسلطان و صمد خان بود محدود می‌شد. ملک کندی تماما متعلق به سلطنت قاجار بود و مالک آن نصرت السلطنه بوده‌است و نصرت السلطنه در سال ۱۳۲۰ه‍. ش ملک کندی را به آقای محسنی معروف به اصغر بقال انتقال داده‌است و در سال ۱۳۲۴ ه‍. ش آقای محسنی ملک کندی را به آقایان حاج نجف مددیان و مظفرخان صولتی واگذار کرده‌است در سال ۱۳۲۴ ه‍. ش آقای جمشید خان اسفندیاری بعد از آنها مالکیت آن را به دست گرفت.

 

منابع آبی شهرستان

این شهرستان دارای دو رودخانه فصلی می‌باشد که عبارتند از:

۱- رودخانه مردق (مردق چای): این رودخانه که در منطقه به مردی معروف است با آبدهی متوسط ۱۳۲ میلیون متر مکعب در سال از دامنه جنوبی کوه سهند سرچشمه گرفته و در جهت جنوب جریان یافته و با اتصال شاخه‌های فرعی نظیر مغانجیق چای مسیر خود را به شهر مراغه ادامه داده و از داخل شهر ملکان گذشته و وارد دریاچه اورمیه می‌شود.

۲- رودخانه لیلان چای: که از کوههای سهند سرچشمه می‌گیرد این رودخانه از دو شاخه اصلی تشکیل شده یکی بنام بلوک آباد و دیگری بنام سراجو چای که در محلی بنام روستای کوسه صفر بهم می‌رسند و تشکیل لیلا چای را می‌دهند و بعد این دو رودخانه به سمت جنوب غربی حرکت کرده و در روستای باغچه دیزج شاخه‌های کوچکی هم از روستای تبه اغبلاغ را دریافت کرده و پس از عبور از روستای قوشقیه جیغالو و شیرین کند در داخل شهر میاندوآب وارد زرینه رود می‌شود.

آب و هوا

آب و هوای ملکان تحت‌تأثیر جریان‌های آسیای مرکزی، اقیانوس اطلس، دریای خزر، دریای سیاه و دریای مدیترانه قرار می‌گیرد. جریان‌های آسیای مرکزی در فصل‌های بهار، پاییز و زمستان موجب بارندگی و گاهی برف می‌شوند. جریان‌های اقیانوس اطلس و دریای خزر (بادهای خزری) بیش‌تر در منطقهٔ ارسباران موجب بارش می‌شوند و گهگاهی مناطق جنوبی‌تر را نیز تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهند. جریان‌های دریای سیاه و دریای مدیترانه (بادهای سفید) در فصل‌های بهار و زمستان موجب بارش می‌شوند.

جمعیت

 جدیدترین آمار جمعیتی شهرستانهای کشور در سرشماری سال ۱۳۹۰ منتشر شد و طبق این آمار جمعیت شهرستان ملکان به این شرح است است: جمعیت کل شهرستان: ۱۰۶۱۱۸ نفر جمعیت مرد: ۵۴۰۹۰ نفر - جمعیت زن: ۵۲۰۲۸ نفر ---- تعدا کل خانوار: ۲۹۷۰۷ خانوار جمعیت شهری (مجموع ملکان و لیلان): ۳۱۴۸۷ نفر جمعیت شهری مرد: ۱۵۹۵۹ نفر -- جمعیت شهری زن: ۱۵۵۲۸ نفر -- خانوار شهری: ۹۱۴۲ خانوار جمعیت روستایی: ۷۴۶۳۱ نفر جمعیت روستایی مرد: ۳۸۱۳۱ نفر - جمعیت روستایی زن: ۳۶۵۰۰ نفر - تعداد خانوار روستایی: ۲۰۵۶۵ لازم به ذکر است کل جمعیت شهرستان در سال ۸۵ تعداد ۱۰۱۵۱۸ نفر بود که بدین ترتیب مشخص می‌شود از سال ۸۵ تا ۹۰ تعداد ۴۶۰۰ نفر به جمعیت کل شهرستان ملکان افزوده شده‌است.

محصولات

ملکان قطب تولید انگور در سطح استان آذربایجان شرقی بوده و به «الههٔ انگور» مشهور است. این شهر یک شهر کشاورزی بوده و کارخانه‌های متعدد سبزه‌پاک‌کنی در آن فعال‌اند. کشورهای حوزهٔ خلیج فارس، اروپا و کانادا، بزرگ‌ترین واردکنندگان این محصول هستند. قالی‌بافی نیز در این شهر رایج است.

مناظر دیدنی و تاریخی ملکان

پل دختر (قیزلار قالاسی)، زیارتگاه علی بلاغی، مسجد جامع لیلان، قلعه بختک، پل آجری لیلان چای، آب معدنی شورسو، آب معدنی آرپادره سی، کوه شیروانشاهلوو همچنین دره گاومیش ئولناز جاذبه‌های طبیعی و تاریخی شهرستان ملکان به شمار می‌آیند.

صنایع و معادن

عمده ترین صنایع شهرستان ملکان، صنایع مرتبط با فرآورده‌های کشاورزی است و انواع خشک بار از کارخانه‌های تهیه خشک بار در این شهرستان تولید می‌شود. از دیگر صنایع این شهرستان می‌توان از صنایع مربوط به آرد سازی، نان ماشینی، چوب بری، تولید مواد غذایی از قبیل ماکارونی، رب، کیک و قطعات صنعتی و پلاستیکی، سنگ بری، اجاق گاز و نام برد. هم چنین دو معدن سنگ ساختمانی لاشه با میزان برداشت سالیانه ۲۵۰۰۰ تن و چند معدن شن و ماسه در این منطقه مورد بهره برداری است.

کشاورزی و دام داری

ملکان به سبب حاصل خیزی خاک و مساعد بودن اوضاع جوی و دسترسی آسان به آب‌های سطحی و زیرزمینی مرکز کشاورزی مهمی است که عمدهٔ محصولات آن غلات، میوه به ویژه انگور، صیفی جات و سیب زمینی است. دام داری و پرورش طیور نیز در ملکان اهمیت زیادی دارد و انواع فرآورده‌های دامی نظیر لبنیات، پوست و پشم از جمله صادرات این شهرستان است. پرورش دام در این بخش بیش تر شامل: گاو، گوسفند و بز بوده که به شیوهٔ روستایی و صنعتی توسط روستاییان صورت می‌گیرد و به صورت گوشت و یا دام زنده به سایر نقاط ارسال می‌شود. علاوه بر آن پرورش طیور به دو شیوه سنتی و صنعتی شامل: پرورش مرغ، خروس، بوقلمون رواج دارد که علاوه بر مصارف داخلی مقداری هم صادر می‌شود

 

 

 

پیشینه تاریخی

ملکان در گذشته ملک کندی نام داشته که به زبان محلی به معنای روستای شاه است. شهرستان ملکان از شهرهای قدیمی آذربایجان شرقی است و آثار به دست آمده از بقایای شهر تاریخی سبلان و منطقه ملک کندی(ملکان) نشان می دهد که این منطقه روزگاری دارای تمدنی باشکوه بوده است و آثار به دست آمده از آن به روزگار ساسانی باز می گردد.  

قیزلار کؤرپوسی qizlarkorpusi

  صفویان در تاریخ ممالک محروسه ی ایران منشأ خدمات بسیاری شده اند موسس این سلسله شاه اسماعیل صفوی است . که علاوه بر اینکه رهبر سیاسی طریقت صفویه بود بلکه خود شاعری توانا و صاحب دیوان شعری به زبان ترکی آذر بایجانی و اشعاری در قالب  مثنوی  وغـــزل می باشد او که در اشعارش « ختائی» تخلص می کرد هم در اوزان عربی و هم در اوزان هجائی که بیشتر با زبان ترکی تناسب دارد طبع آزمایی نموده است. اینک برای آشنایی ابیاتی از شاه اسماعیل ختایی می آوریم: 

جانشینان ختائی از جمله شاه عباس اول کبیر ( 996- 1038 ه . ق ) و سایرین علاقه ی فراوانی به عمران و آبادانی ممالک پادشاهی خود داشتند و با ساختن بنا های بی شمار در گوشه و کنار کشور، این امر را ثابت کردند از جمله بناهایی که توسط ایشان ساخته شده اند میدان نقش جهان ، پل های الهوردی خان (سی وسه پل ) و خواجو در اصفهان ، مقبره ی شیخ صفی الدین در اردبیل ، و سایر آثار در قزوین و مناطق مختلف از جمله آذربایجان را می توان نام برد. خوشبختانه از آن ایام و دوره ی پادشاهی صفویان منطقه ی زیبایمان بی بهره نمانده است و اثری ارزشمند با نام قیزلار کؤرپوسی یا قیز کؤرپوسی بر روی رودخانه ی موردؤ چایی باقی مانده است آنچه نگارنده را به نگارش این سطور وا داشت پاسخ به این پرسش است که چرا نام پل مذکور و بسیاری از پلها و قلعه های دیگر تاریخی در آذربایجان با نام قیزکؤرپوسی یا قیز قالاسی خوانده شده اند ؟ برای پاسخ باید به معنای لغوی مخصوصا جزء اول تر کیب ، یعنی «قیز» بپردازیم .واژه ی «قیز » امروزه به معنای دختر یا دوشیزه بکار می رود و در میان مردم آذربایجان و سایر ترکان ساکن ایران با همین  معنا متداول است آنچه مدّ نظردر این مقال است معنای دوم آن می باشد. در ترکی قدیم از جمله در کتاب بی نظیر دیوان لغات الترک محمود کاشغری تالیف 451 ه ق که برای آموزش زبان ترکی به عربان نگارش یافته است «قیز» به معنای گرانبها ، ارجدار و کمیاب آمده است چنانکه جرارد کلاوزن در اثر پر ارج خود یعنی « فرهنگ ائتیمولوژیک» ترکی تا قبل قرن سیزدهم میلادی می گوید که در اصل معنای واژه ی فوق  دوشیزه گی و با کرگی زن مدّ نظر  بوده است و چون این ویژگی در زنان خیلی ارجدار است لذا معنای مجازی کلمه مفهوم گرانی و ارجمندی یافته و از آنجا که طلا  معیار گرانی بوده و رنگ سرخ از مشخصه های طلا می باشد بنابراین در مشتقات بعدی مفهوم گرانی  کمیابی سرخی  گرمی و آتش بر جای مانده است گفتنی است که واژه ی قیزل به معنی طلا در اصل قیزیل آلتون ( طلای سرخ ) بوده است که بعد ها صفت جانشین اسم شده است و به معنی صرفاً طلا به کار می رود این موارد در اکثر زبانها وجود دارد و ساخت واژه ی قیزیل قیز + پسوند یل پس معنای قیز کؤرپوسی را می توان دو گونه معنی کرد الف یکی به دلیل ساخته شدن آن با آجرهای سرخ رنگ پل سرخ نامیده شده است ما به اسامی مختلف در آذربایجان بر می خوریم که با این مفهوم به کار می روند مثال قیزیل اوزن نام رودخانه به واسطه ی سرخی رنگ آن در بهار قیزیل آی یعنی هلال و ... ب یعنی ارجدار و گرانبها و این نامگذاری بدین دلیل که در عبور دادن انسانها به آن سوی رودخانه ی موردؤ که در بسیاری از فصول سال غیر قابل عبور بوده نقش  به سزائی داشته است و این امر پل را شایسته ی  چنین نامی کرده است در قلعه ها معنای سومی می توان برای آن قائل شد با توجه به اینکه حفظ ناموس و دختران و زنان از تعرض دشمن مهم است حفظ قلعه از دشمن نیز تا آنجا ارزشمند بوده است که تسلط به قلعه چون هتک حرمت به نوامیس صاحبان قلعه قلمداد می شده است در پایان لازم می دانیم که از دست اندر کاران امر میراث فرهنگی بخواهیم نسبت به مرمّت و باز سازی و حفظ این اثر تاریخی گرانبها همّت گمارند وباساخت پل جدید وممانعت از مرور از روی این پل از تخریب آن جلو گیری شود.    

گلگل لیلان

یکی از جاذبه‌های زیارتی، تفریحی و تاریخی شهر لیلان و روستاهای اطراف آن کوه «بابا گَلگَل» است. بابا گل گل در ضلع شرقی لیلان و در کنار رودخانه لیلان چای واقع شده و از موقعیت منحصر بفردی برخوردار بوده و این کوه نسبت به سایر کوههای اطراف نیز ارتفاع بلندتری دارد و حدود 1450 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. قله بابا گل گل که بنام «بابا گرگر» نیز معروف است هر ساله دلهای بی‌پیرایه عده‌ی کثیری از جماعات را در کنار مزارش میهمان کرده و از عاشقان سالار شهیدان پذیرایی می‌کند. در ایام ماه محرم بخصوص در روزهای تاسوعا و عاشورا و اربعین حسینی، قله و دامنه‌ی آن مملو از افرادی است که با انواع وسیله‌های خود، یا با پای پیاده به همراه دسته‌های سینه‌زنی گرد هم می‌آیند تا برای ایجاد یک فضای معنوی با دلهای بی‌قرار در قله آن به زیارت قبور بی‌آلایشی بپردازند که آنجا را کانون تجمع هر قشری از افراد کرده‌اند. پیر و جوان، مرد و زن، بزرگ و کوچک، همه دارای دلهایی آکنده از آرزوهای خیر و اعتقادی قوی نسبت به هر که در آنجا دفن شده می‌باشند (که البته معتقدند از اولیاء الهی است) و هر کسی از ظن خود یارش شده است. وقتی زائری به آنجا می‌رسد در گوشه‌ای مشغول به کاری می‌شود یکی شمعی را روشن می‌کند دیگری پرچمی را در بالای قبرها نصب می‌کند و آن یکی پارچه‌ای را با نیتی به چوب می‌بندند. و دختری سنگهای کوچک را با نیتی به سنگهای بزرگی تکیه می دهد، که ماندنش بر سنگ نشان از برآورده شدن نیت و آرزوهایش است یا خانمی را می‌بینید که تاب کوچک و ساده‌ای را به نیت بچه‌دار شدن فرد منظور نظرش، در گوشه‌ای درست می‌کند. و دیگری سکه‌ای را بعنوان هدیه در لابلای سنگها می‌اندازد به امید اینکه مقبول افتد. البته همه این صحنه‌ها خیلی معنوی، خالصانه در محیطی پر از آرامش و صفا و در یک فضای روحانی و محفلی دوستانه صورت می‌گیرد. که نگارنده ناتوان از بیان همه‌ی آنهاست.بهر حال بابا گل گل مجموعه‌ای از اعتقادات و باورهای بومی را پیرامون خود به یادگار دارد. و زیارتگاهی است برای اهل دل که در طول سالیان دراز مرکزی برای آرامش دلهای نیاکان ما گشته و هنوز هم فرزندان آنها با توسل به نیروی معنوی این زیارتگاه در زندگی مادی و معنوی خود به آن توسل کرده و از آن یاری می‌جویند. در آخر هر کسی با دلی سرشار از نشاط و شادی و مهر و محبت به اولیای الهی با قلبی امیدوار، به خانه و کاشانه خود برمی‌گردد. از دیگر آثار تاریخی منطقه می توان به قره تپه بایقوت-امام زاده اوچ قارداش لار در مبارک آباد-تخت سلمان در مبارک آباد - قبرستان تایخی آق اولیا در مبارک آباد نام برد.

/ 0 نظر / 86 بازدید